سه عنصر «زندگی خوب»
انسان «اصیل» بودن یعنی در هر موقعیتی، تمام و کمال خودت باشی؛ با تمام شجاعت و آسیبپذیریای که این کار طلب میکند. اما انسان یکپارچه و یکصدا نیست؛ او مجموعهای از بخشهاست، بخشهایی که اغلب با هم اختلاف دارند و گاهی در جنگاند. بنابراین «اصیل بودن» بهمعنای یکپارچگی کامل یا قابلپیشبینی بودن نیست؛ چنین چیزی با پیچیدگی آگاهی انسان ناسازگار است. اصیل بودن، یعنی پذیرفتنِ همهٔ بخشهای وجودت، همان بخشهایی که تصویر ذهنی دلخواهت از خودت را به چالش میکشند و روایتت از «من کی هستم» را زیر سؤال میبرند.
پذیرشِ همهٔ این بخشها، صلحی عمیق به همراه دارد، صلحی محکم مانند صخره و لطیف مانند پر جغد که زندگی را حقیقیتر و در نتیجه زندهتر میکند. چنین «اصالتِ زنده بودن»، چنین وفاداریای به کلّیت هزارتکهی شخصیت، شاید همان هستهٔ چیزی باشد که آن را «زندگی خوب» مینامیم. این همان چیزی است که کارل راجرز روانشناس پیشگام انسانگرایی در کتاب مشهورش در مسیر شدنِ یک انسان (۱۹۶۱) شرح میدهد. نقطهٔ عزیمت راجرز، ایمان او به این جمله است:
«ماهیت بنیادی انسان، وقتی آزادانه عمل کند، سازنده و قابل اعتماد است.»
جملهای که مستقیماً در برابر ایدهٔ مذهبی «گناه نخستین» میایستد و پایهٔ روانشناسی انسانگرایانهٔ مدرن را میسازد.
زندگی خوب چیست؟
راجرز که تمام عمر با مراجعانش در مسیر رنج تا شکوفایی همراه بوده، مینویسد:
«زندگی خوب… فرایندی از حرکت در جهتی است که ارگانیزمِ انسان، زمانی که درونی آزاد باشد، خودش انتخاب میکند و ویژگیهای کلی این جهت، جهانی بهنظر میرسند.»
او سه مؤلفهٔ اصلی این مسیر را توضیح میدهد:
۱) گشودگیِ فزاینده به تجربه، نقطهٔ مقابلِ دفاعمندی
«دفاعمندی» واکنش ارگانیزم به تجربههایی است که تهدیدکننده بهنظر میرسند؛ تجربههایی که با تصویر ما از خودمان یا جایگاهمان در جهان ناسازگارند. ما این تجربههای تهدیدکننده را یا تحریف میکنیم، یا اصلاً نمیگذاریم وارد آگاهی شوند. او میگوید:
«من بهطور دقیق نمیتوانم چیزهایی را در خودم ببینم که با تصویر پیشینیِ من از خودم ناسازگار است.»
این همان «توهمات لازم» است که الیور ساکس توصیف کرده بود: توهماتی که کمک میکنند تصورهای دردناک را تاب بیاوریم، اینکه شکستناپذیر، جاودانه یا کاملاً منسجم هستیم اما همین توهمات ما را زندانی رؤیای خود میکنند و مانع رویارویی با پیچیدگی واقعیت درون ما میشوند. راجرز ادامه میدهد:
اگر فرد کاملاً به تجربهاش گشوده باشد، هر محرکی اعم از احساسات بدنی، خاطرات، رنگ و صدا، یا هیجانهای ناخوشایند بدون تحریف و بدون مکانیزمهای دفاعی وارد آگاهیاش میشود. او «آن را زندگی میکند.» یعنی آن تجربه کاملاً در اختیار آگاهی او قرار دارد. پاداش چنین گشودگیای، اعتماد عمیق به خود است:
«فرد میتواند آنچه در درونش میگذرد را بشنود؛ هم ترس و درد، هم شجاعت و مهربانی و شگفتی. او آزاد است تجربههای خود را واقعاً زندگی کند.»
۲) زیستن در لحظه، تجربه کردن قبل از قضاوت کردن
عنصر دوم زندگی خوب از اولین عنصر زاده میشود: توانایی روزافزون برای زندگی کامل در هر لحظه.
وقتی به تجربهها گشوده باشی، هر لحظه کاملاً نو است، ترکیبی از محرکهای بیرونی و درونی که هیچوقت قبل از این به این شکل وجود نداشته و بعد از این هم تکرار نخواهد شد. بنابراین «خود آیندهٔ تو» نیز در هر لحظه میتواند تازه باشد، غیرقابلپیشبینی حتی برای خودت. راجرز مینویسد:
«شخصیت و خویشتن از تجربه سر برمیآورند، نه اینکه تجربه تحریف شود تا در ساختار از پیشساختهٔ خود بگنجد.»
این یعنی:
- نبودِ سختگیری
- نبود قالبهای خشک
- و در عوض، نهایت انعطافپذیری و سیالیت
بیشتر ما اما برعکس عمل میکنیم: با ساختارهای پیشساخته سراغ تجربه میرویم، آن را در قالبهای قدیمیمان میچپانیم، و از «سیالیت» تجربه ناراحت میشویم، چون با خانهبندیهای ذهنی ما جور نیست.
۳) اعتماد کردن به ارگانیزم ، اعتماد به اینکه «من میتوانم انتخاب درست را پیدا کنم»
وقتی تجربه را همانطور که هست زندگی میکنیم، کمکم توانایی عمیقی در ما رشد میکند: اعتماد به اینکه میتوانیم در هر موقعیت، مسیر درست را پیدا کنیم. بیشتر انسانها آگاهانه یا ناخودآگاه با تکیه بر اصول بیرونی تصمیم میگیرند: هنجارهای اجتماعی، تربیت خانوادگی، انتظار دیگران، یا حتی خاطرات و انتخابهای گذشتهٔ خود. اما فردِ گشوده، به تمام دادههای واقعی لحظه دسترسی دارد:
- نیازهای خودش (حتی نیازهای متناقض)
- نیاز و توقع دیگران
- خاطرات و تجربههای مشابه
- ویژگی منحصربهفرد موقعیت اکنون
او اجازه میدهد ارگانیزمِ تمامیتیافتهٔ او، بدن، آگاهی، حافظه، احساس و ادراک در کنار هم تصمیم بگیرند. این یعنی یک فرایند هماهنگ و زندهٔ انتخاب. بزرگترین مانع این فرایند، استفاده اشتباه از گذشته است.
راجرز میگوید:
«وقتی خاطرات و یادگیریهای گذشته را مثل واقعیت اکنون وارد تصمیمگیری میکنیم، پاسخهای غلط پدید میآید.»
تلفیق معنا و شور زندگی؛ چگونه یک هنرمند زندگی بسازیم؟
رضایت پایدار در زندگی، حاصل توازنی ظریف میان لذتهای لحظهای و اهداف بلندمدت است. برای افرادی که ذاتاً برونگرا و تجربهگرا هستند، این مسیر با یادگیری نحوه تبدیل هیجانات به دستاوردهای معنادار هموار میشود. هر کسی میتواند با شناخت ظرفیتهای درونی خود، نقش یک هنرمند زندگی را ایفا کند؛ کسی که میداند چگونه روابط عمیق و فعالیتهای خلاقانه را به ستونهای اصلی سعادت و خوشبختی خود تبدیل کند.
در مدل PERMA، زندگی خوب تنها در موفقیتهای بیرونی خلاصه نمیشود، بلکه ریشه در تجربه لحظات با تمام وجود دارد. افرادی با تیپ شخصیتی ESFP، به دلیل میل ذاتی به حضور در «اینجا و اکنون»، پتانسیل بالایی برای تبدیل شدن به یک هنرمند زندگی دارند. این افراد با پیوند دادن شور و اشتیاق خود به اهداف معنادار، میتوانند مدلی از سعادت را به نمایش بگذارند که در آن لذت و معنا به زیبایی با هم ترکیب شدهاند.
انسانِ آزاد از منظر راجرز
در نهایت، راجرز تصویری از انسانی ترسیم میکند که این سه عنصر را در خود شکوفا کرده:
«انسانِ روانشناختی آزاد… قادر است با همهٔ احساساتش کامل زندگی کند؛ کمتر از احساساتش میترسد؛ از همهٔ منابع اطلاعاتی درونی و بیرونی استفاده میکند؛ و میتواند به کلّ ارگانیزم خود اعتماد کند، نه به خاطر بیخطا بودن آن، بلکه به خاطر اینکه میتواند پیامدهای رفتارهایش را ببیند و اصلاح کند.»
چنین انسانی:
- تمام احساساتش را تجربه میکند
- نسبت به هیچ احساسی ترس ندارد
- شاهد و مشارکتکنندهٔ زندگی درونی خود است
- به جای آنکه تلاش کند بر تجربه مسلط شود، با آن همجریان میشود
- در یک فرایند زندهٔ «شدن» قرار دارد
این همان «زندگی خوب» از دید راجرز است:
فرایندی سیال، زنده، صادق با تجربه، و در مسیر شکوفا کردن تمامیت وجود انسان.
