اثر فونرستارف (Von Restorff Effect) از این اثر برای یادگیری مفاهیم سخت استفاده کنید
حافظه چیزی بهمراتب پیچیدهتر از آن است که در نگاه اول به نظر میرسد؛ برای همین، سالهاست بهشدت مورد پژوهش قرار گرفته و اغلب دانشمندانی که کشفیات مهمی دربارهی عملکرد آن داشتهاند، نامشان روی یک پدیدهی حافظهای مانده است. یکی از نمونههای جذاب این موضوع، «اثر فونرستارف» است؛ پدیدهای که به حساسیت مغز ما نسبت به اطلاعات «متفاوت و متمایز» در مقابل اطلاعات «یکنواخت» اشاره دارد. این اثر اولین بار توسط روانپزشک آلمانی، «هدویک فونرستارف» توصیف شد.
این اثر فقط یک نکتهی جالب زیستشناسی نیست؛ بلکه اگر در حال مطالعهی مفاهیم سخت و پیچیده هستید، دانستن آن میتواند برایتان کاملاً کاربردی باشد. در ادامه بررسی می کنیم که اثر فونرستارف چیست و چطور میشود آن را بهنفع یادگیری بهکار گرفت.
اثر فونرستارف چیست؟
در مقالات قبلی، دربارهی چند پدیدهی حافظهای صحبت شده بود که میتوانید هنگام درس خواندن از آنها استفاده کنید؛ مثل اثر نخستین بودن (Primacy Effect)، اثر پروست (Proust Effect) و اثر تولید (Production Effect). همهی اینها با حرف P شروع میشوند و ترکیب صدای «Pr-» را دارند. اگر حالا «اثر فونرستارف» را به این فهرست اضافه کنیم، همین نام متفاوتش باعث میشود در ذهنتان برجستهتر شود؛ زاویهی تیز حرف V و صدای سختِ «رِستارف» در مقایسه با آن Pهای نرم و مشابه، خودش را متمایز میکند. به همین دلیل، اگر بعداً از شما بخواهند نام این چهار پدیدهی حافظهای را بگویید، احتمال بیشتری دارد «اثر فونرستارف» را به خاطر بیاورید و این یعنی همین اثر، در عمل.
به سادهترین بیان، اثر فونرستارف یک «اثر ایزوله کردن» است: مغز شما یک مورد از بین چند مورد را بهتر به یاد میسپارد، اگر آن مورد ویژگی متمایزی نسبت به بقیه داشته باشد. وقتی مشغول مطالعه هستید، میتوانید این اثر را با «متفاوت کردن» یک آیتم یا یک تکهی اطلاعات ایجاد کنید؛ مثلاً با تغییر رنگ، اندازه، نوع فونت یا هر شیوهی دیگری که آن را از بقیه جدا نشان بدهد.
چطور از اثر فونرستارف برای یادگیری استفاده کنیم؟
خبر خوب این است که بر خلاف بعضی تکنیکهای پیچیدهی حافظه، استفاده از این اثر کاملاً سرراست و ساده است. آنقدر ساده که ممکن است تا حالا اصلاً به آن فکر نکرده باشید. اما وقتی یکبار اصل ماجرا را بفهمید، راحت میتوانید آن را وارد عادتهای مطالعاتیتان کنید. چند روش عملی:
در جزوههایتان از هایلایتر بهصورت هدفمند استفاده کنید
با ماژیکهای هایلایتر، فقط کلماتی را برجسته کنید که واقعاً باید برای امتحان به خاطر بسپارید. خودِ رنگیکردن و تصمیمگیری دربارهی اینکه چه رنگی چه معنایی دارد، توجه شما را درگیر میکند و همین تمرکز، حافظه را تقویت میکند. سیستم کدگذاری رنگی بهخودیخود یک تکنیک قوی برای مطالعه است.
در فلشکارتها، برای مفاهیم سخت از رنگ متفاوت استفاده کنید
اگر از فلشکارت استفاده میکنید، واژهها و مفاهیمی را که برایتان سختترند با رنگ دیگری بنویسید. اگر از روش لایتنر (Leitner System) استفاده میکنید، پیشنهاد میشود هر بار که کارتها را مرور و جابهجا میکنید، میتوانید آنها را دوباره بنویسید یا بازطراحی کنید.
در این روش، هر بار کارت را درست جواب دهید به جعبهی جلوتر منتقل میشود و اگر اشتباه جواب دهید به جعبهی عقبتر برمیگردد؛ و هر جعبه با فاصلهی زمانی متفاوتی مرور میشود. حالا هر چند بار که کارت را جابهجا میکنید، سعی کنید آن را با رنگ متن متفاوتی بازنویسی کنید. مثلاً اگر کارتهایی که خوب بلدید آبی هستند و یک کارتِ مشکل را قرمز بنویسید، همین تضاد رنگی دائماً به شما یادآوری میکند که این مورد هنوز چالشبرانگیز است. این کار کمک میکند هنگام بازیابی فعال (Active Recall) تمرکز بیشتری روی همان کارت بگذارید و بهتر در حافظه بماند.
در مطالعهی گروهی، برای هر مفهوم یک حرکت خاص طراحی کنید
وقتی با دیگران درس میخوانید و دربارهی مفاهیم با هم حرف میزنید (یا حتی وقتی با صدای بلند از روی جزوه میخوانید)، میتوانید برای هر مفهوم مهم یک حرکت بدنی خاص تعریف کنید؛ مثلاً یک ژست دست، اشارهی ثابت، یا حرکت مشخصی که مرتب آن را همراه با گفتن آن مفهوم تکرار میکنید. این «حرکتِ متمایز»، آن مفهوم را از بقیه جدا میکند و در حافظهی بدنی–حرکتی هم حک میکند.
از شکلها برای قاب گرفتنِ بخشهای مهم استفاده کنید
وقتی از روی کتاب یا جزوه یادداشت برمیدارید یا Mind Map (نقشه ذهنی) رسم میکنید، دور بخشهای کلیدی یک شکل مشخص بکشید. مثلاً:
- تاریخها را داخل مربع قرار دهید،
- واژههای تخصصی یا لغات را داخل دایره،
- تعاریف مهم را با ابر (Cloud) یا کادر موجدار مشخص کنید.
اگر از اپهایی برای مایندمپ استفاده میکنید، سعی کنید این الگوها را همیشه ثابت نگه دارید تا مغزتان به این کدگذاری بصری عادت کند.
در مایندمپ، مهمترین مفهوم را از بقیه «دور» بکشید
وقتی برای یک درس نقشه ذهنی میکشید، میتوانید مفهومی را که برایتان هم مهمتر است و هم سختتر، کمی از بقیهی خوشهها فاصله دهید. یعنی آن را در گوشهای جداگانه، با فاصلهی بیشتر و شاید با رنگ یا شکل متفاوت قرار دهید.
نویسنده مثالی از زندگی روزمره میزند: روی وایتبردی که روی یخچال است، فهرست کارها را مینویسد، اما کارهای غیرمعمول مثل وقت دکتر یا خرید یک وسیلهی خاص که همیشه در لیست نیست را کمی جدا و در حاشیه مینویسد. همین «جدا بودن»، باعث میشود بارها و بارها نگاهش به آن بیفتد و در ذهنش حک شود؛ طوری که وقتی روز مراجعه به دکتر میرسد یا به فروشگاه میرود، آن کارهای خاص را بهراحتی به یاد میآورد.
در بازنویسی جزوهها از سبکهای متنی مختلف استفاده کنید
وقتی جزوههایتان را بازنویسی یا مرور میکنید، از سبکهای مختلف متن استفاده کنید؛ این کاری است که بسیاری از دانشجوها بهصورت شهودی انجام میدهند. مثلاً:
- هر چیزی که استاد با جملهای مثل «این حتماً در امتحان میآید» شروع میکند را بولد کنید.
- لغات جدید یا واژههای کلیدی را با یک رنگ ثابت (مثلاً بنفش) بنویسید.
- حتی اگر جزوه را با دست مینویسید، میتوانید زیر بعضی مطالب را با خط موجدار بکشید، زیر بعضی را صاف، دور برخی موارد دایره بکشید یا کنارشان ستاره بگذارید.
نکتهی مهم این است که در عین خلاق بودن، الگوی خود را ثابت نگه دارید. اگر یک تاریخ را داخل مربع میگذارید، همهی تاریخها را داخل مربع بگذارید. اگر به قوانین ایالتی با فلش اشاره میکنید و قوانین فدرال را داخل دایره میآورید، همیشه این کار را یکسان انجام دهید.
هدف نهایی در استفاده از اثر فونرستارف چیست؟
هدف این است که چیزهایی را که باید بهخاطر بسپارید یا در بهخاطر سپردنشان مشکل دارید، بهنوعی «متفاوت و متمایز» کنید؛ حالا این تمایز میتواند با:
- رنگ،
- حرکت بدن،
- شکل،
- جای قرارگیری روی صفحه،
- یا سبک نوشتن باشد.
وقتی یک واژه، یک تاریخ، یک قانون یا یک مفهوم، از نظر بصری، حرکتی یا ساختاری با بقیه فرق داشته باشد، مغز آن را به شکل «جزیرهی متفاوت» در میان دریای اطلاعات مشابه ثبت میکند. همین جزیرهها هستند که هنگام امتحان، ارائه یا استفادهی عملی از آموختهها، سریعتر از بقیه در ذهن شما ظاهر میشوند. به زبان ساده:
هر چیزی را که میخواهید بهتر بهخاطر بسپارید، یکجوری از بقیه جدا کنید که مغز شما انگار بقیه را بلد است.
