مرکز حافظه مغز هرگز از ساخت نورون جدید بازنمیایستد
سالها دانشمندان تصور میکردند مغز انسان پس از دوران کودکی دیگر سلول عصبی جدیدی تولید نمیکند. اما اکنون شواهد علمی تازه از سوئد این باور قدیمی را به چالش کشیدهاند. پژوهشی جدید نشان میدهد که ناحیهای از مغز موسوم به هیپوکامپ (hippocampus) که مرکز اصلی حافظه، یادگیری و احساسات است، تا آخرین سالهای زندگی نیز به ساخت نورون جدید ادامه میدهد.
کشف تازه از دانشگاه کارولینسکا و چالمرز
این مطالعه توسط گروهی از پژوهشگران مؤسسه کارولینسکا و دانشگاه فناوری چالمرز سوئد انجام شد و بهطور خاص بر بخش دنتِیت جیریوس (dentate gyrus) از هیپوکامپ تمرکز داشت؛ بخشی که نقش مهمی در ثبت و ذخیره خاطرات روزمره دارد. به گفتهی دکتر یوناس فریسن (Jonas Frisén)، زیستشناس مولکولی و سرپرست این تحقیق:
«این یافته تکهای مهم از پازل درک عملکرد و تغییرات مغز انسان در طول زندگی است.»
شواهد واضح از ادامهی ساخت نورون جدید در مغز بزرگسالان
در این پژوهش، نمونههای بافت مغزی از افراد مختلف بین سنین کودک تا ۷۸ سال مورد بررسی قرار گرفت. تیم تحقیقاتی با استفاده از تحلیل RNA توانست سلولهایی را شناسایی کند که عملکردی مشابه سلولهای پیشساز عصبی (Neural Progenitor Cells – NPCs) دارند؛ سلولهایی که توانایی تبدیل شدن به نورونهای جدید را دارند.
نکتهی جالب آن بود که این سلولهای پیشساز در انسان شباهت زیادی به سلولهای مشابه در موشها، خوکها و میمونها داشتند. این شباهت نشان میدهد که مکانیسم نورونزایی در گونههای مختلف پستانداران ممکن است مشابه باشد.
مطالعه بیشتر: استرس از دید مغز
تحلیل دادهها با هوش مصنوعی
دانشمندان برای درک دقیقتر فرآیند رشد سلولها، از یادگیری ماشینی (Machine Learning) استفاده کردند تا مراحل مختلف تکامل نورونها را از حالت «سلول بنیادی خام» تا «نورون نابالغ در حال تقسیم» دستهبندی کنند.
این روش به آنها امکان داد تا منشأ سلولهای عصبی تازه را بهطور مستقیم شناسایی کنند، مسئلهای که در پژوهشهای قبلی تنها بهصورت غیرمستقیم مطرح شده بود.
ساخت نورون جدید در تمام عمر، اما با سرعت کمتر
نتایج نشان داد که مغز انسان در طول زندگی به تولید نورونهای تازه در هیپوکامپ ادامه میدهد، هرچند سرعت این فرایند با افزایش سن کاهش مییابد. به بیان سادهتر، مغز کاملاً از رشد بازنمیایستد، اما روند بازسازی آن در دهههای پایانی زندگی کندتر میشود.
همچنین مشاهده شد که میزان نورونزایی میان افراد متفاوت است؛ برخی مغزها فعالیت بالاتری دارند که ممکن است با تفاوت در انعطافپذیری عصبی، سرعت یادگیری یا حتی خطر ابتلا به بیماریهای عصبی مرتبط باشد.
گامی بهسوی درمانهای بازسازیکننده مغز
پژوهشگران تأکید کردند که هنوز ارتباط مستقیم میان سرعت نورونزایی و اختلالات روانپزشکی یا عصبی بهطور قطعی ثابت نشده، اما نشانهها امیدوارکننده ای در این ارتباط وجود دارد. برخی از نمونههای بررسیشده در این تحقیق سابقهی بیماریهای روانی یا نورولوژیک داشتن، و همین موضوع میتواند پایهای برای مطالعات آینده باشد.
دکتر فریسن در پایان افزود:
«پژوهش ما میتواند راه را برای درمانهای بازسازیکنندهای هموار کند که با تحریک نورونزایی، به مقابله با بیماریهای تخریبکننده مغز و اختلالات روانپزشکی کمک کنند.»
جمعبندی
این مطالعه تصویری نو از مغز انسان ترسیم میکند:
سیستمی زنده و پویا که حتی در بزرگسالی نیز در حال نوسازی خود است. درک بهتر از این روند میتواند آیندهی درمان بیماریهایی مانند آلزایمر، افسردگی و زوال عقل را دگرگون سازد و نشان دهد که مغز، برخلاف تصور قدیمی، هیچگاه از یادگیری و بازسازی دست نمیکشد.
