گاهی اوقات، یافتههای علمی ما را شگفتزده میکنند. یکی از این یافتهها نشان میدهد که افراد نابینا، بهویژه کسانی که نابینایی کامل دارند، کمتر از دیگران به برخی سرطانها مبتلا میشوند. این موضوع سالهاست توجه دانشمندان را جلب کرده است و پژوهشهای گستردهای در کشورهای مختلف مانند سوئد، فنلاند، نروژ و آمریکا برای بررسی آن انجام شده است. پرسش اصلی این است: چرا؟ چه مکانیزمی باعث میشود که نابینایی، نوعی محافظت طبیعی در برابر سرطان ایجاد کند؟
نقش ملاتونین و تاریکی
ملاتونین هورمونی است که در غده پینهآل مغز و بهویژه در تاریکی شب تولید میشود. این هورمون یکی از تنظیمکنندههای اصلی چرخه خواب-بیداری است و اثرات ضدسرطانی نیز دارد. نور شب، بهخصوص نور مصنوعی، ترشح ملاتونین را سرکوب میکند. اما افراد نابینا که هیچ ادراکی از نور ندارند، سطح ملاتونین شبانهشان کاهش نمییابد و همین عامل ممکن است سپری محافظتی در برابر رشد سلولهای سرطانی باشد.
شواهد علمی از مطالعات دانشمندان سوئدی
در سال ۱۹۹۸ مطالعهای در سوئد انجام شد که بیش از ۱۵۰۰ فرد نابینای مطلق و بیش از ۱۳ هزار فرد با اختلال شدید بینایی را بررسی کرد. نتیجه نشان داد که خطر کلی ابتلا به سرطان در نابینایان مطلق ۳۱ درصد کمتر از جمعیت عمومی است. این یافته برای هر دو جنس زن و مرد صدق میکرد. پژوهشگران نتیجه گرفتند که سطح بالای ملاتونین شبانه میتواند توضیحی قانعکننده برای این موضوع باشد (Feychting et al., 1998, Cancer Causes & Control).
پیشبینیهای پنهانِ مغز؛ از ملاتونین شبانه تا راز قلقلک دادن خود
سیستمهای زیستی ما با ظرافتی خیرهکننده برای حفظ تعادل طراحی شدهاند. همانطور که تولید ملاتونین در تاریکی مطلق، نقشی حیاتی در تنظیم آنتیاکسیدانها و محافظت از بدن ایفا میکند، سیستم پردازش حسی ما نیز با مکانیزمهای پیشبینیکننده، ورودیهای حسی را فیلتر میکند. به همین دلیل است که ما به سادگی متوجه میشویم چرا نمیتوانیم خودمان را قلقلک دهیم؛ زیرا مغز پیش از آنکه دست حرکت کند، نتیجه حسی را پیشبینی و خنثی میکند. درک این فرآیندهای ناخودآگاه به ما کمک میکند تا بدانیم چگونه ناهماهنگی در ریتمهای شبانهروزی یا پردازشهای حسی میتواند زیربنای بسیاری از اضطرابها و اختلالات سلامتی باشد.
کاهش سرطان پستان در زنان نابینا
مطالعات جدید نکته جالب دیگری را روشن کردند، زنانی که قبل از ۶۵ سالگی نابینا شده بودند، تقریباً نیمی از خطر ابتلا به سرطان پستان را نسبت به سایر زنان داشتند. حتی روندی به شکل دوز-پاسخ مشاهده شد که هرچه شدت اختلال بینایی بیشتر بود، خطر سرطان پستان کمتر میشد. به بیان دیگر، نابینایی کامل نسبت به اختلال خفیف بینایی اثر حفاظتی قویتری دارد.
پژوهش آمریکایی: نقش حس نور
در یک مطالعه آمریکایی، دانشمندان تفاوت میان افراد نابینایی که حتی نور را حس نمیکردند و آنهایی که توانایی تشخیص نور داشتند بررسی کردند. نتیجه شگفتانگیز بود، کسانی که هیچگونه حس نوری نداشتند، احتمال ابتلا به سرطان پستانشان بهطور قابلتوجهی کمتر بود. این یافته نشان میدهد که تنها وجود اندکی ادراک نور، کافی است تا سطح ملاتونین کاهش یابد و اثر محافظتی از بین برود.
آیا همه سرطانها در افراد نابینا کمتر میشوند؟
نکته مهم این است که کاهش خطر سرطان در افراد نابینا بیشتر در مورد سرطانهای وابسته به هورمون (مانند پستان و پروستات) دیده شده است. در برخی مطالعات حتی اشاره شده که در افراد با اختلال بینایی غیرمطلق، احتمال ابتلا به برخی سرطانها بالاتر بوده است. این مسئله ممکن است به عوامل سبک زندگی مانند تغذیه ناسالم، کمتحرکی یا مصرف دخانیات مرتبط باشد.
روایت علمی در زندگی روزمره
تصور کنید بدن شما در شب همانند شهری است که سپاهی از نگهبانان برای مقابله با دشمنان سلولی بیدار میشوند. این نگهبانان همان ملاتونین هستند. اگر شما نابینا باشید، تاریکی شب همیشه پابرجاست و نگهبانان شما همیشه فعال میمانند. اما اگر نورهای مصنوعی یا حتی اندکی ادراک نوری داشته باشید، این نگهبانان ضعیف میشوند و فرصت برای رشد سلولهای سرطانی فراهم میشود.
پیوند این مطالعات به زندگی ما
این یافتهها تنها برای افراد نابینا اهمیت ندارند؛ بلکه پیامی برای همه ما دارند. هرکدام از ما میتوانیم با کاهش نور مصنوعی در شب، پرهیز از استفاده بیشازحد از تلفن همراه و رایانه قبل از خواب و داشتن چرخه خواب منظم، سطح ملاتونین بدن خود را حفظ کنیم و از اثرات حفاظتی آن بهره ببریم. به همین دلیل دانشمندان علوم اعصاب مانند دکتر اندرو هوبرمن نیز تأکید میکنند که تاریکی شب و خواب باکیفیت از مؤثرترین عوامل در سلامت مغز و بدن هستند.
نمادِ ماندگاری؛ چه رازی در حافظهٔ خارقالعادهٔ فیلها نهفته است؟
در دنیای طبیعت، برخی موجودات به نمادهای زندهِ توانمندیهای مغزی تبدیل شدهاند. در حالی که ما در انسانها به دنبال نقش ملاتونین و خواب با کیفیت برای تثبیت خاطرات هستیم، فیلها با ساختار پیچیده هیپوکامپ و زندگی اجتماعی غنی خود به ما نشان میدهند که چرا فیلها هرگز فراموش نمیکنند. حافظه این موجودات نه تنها برای بقا، بلکه برای حفظ پیوندهای خانوادگی در طول دههها حیاتی است. مطالعه ریتمهای زیستی و نیازهای تکاملی این حیوانات به ما یادآوری میکند که حافظه قوی در انسان نیز به شدت به ثبات محیطی، کاهش استرس و ریتم منظم شبانهروزی وابسته است؛ عواملی که در زندگی مدرن اغلب نادیده گرفته میشوند.
جمعبندی
مطالعات علمی در کشورهای مختلف نشان میدهند که افراد نابینا، بهویژه نابینایان مطلق، کمتر به برخی سرطانها مبتلا میشوند. دلیل اصلی این موضوع، به نظر میرسد به ترشح پایدار ملاتونین در شب مربوط باشد که از بدن در برابر رشد سلولهای غیرطبیعی محافظت میکند. اگرچه این یافته قطعی نیست و هنوز نیاز به تحقیقات بیشتری دارد، اما پیامی مهم برای سبک زندگی ما دارد: تاریکی شب را به بخشی از سپر دفاعی بدن خود تبدیل کنیم.
پرسشهای متداول
خیر. کاهش خطر بیشتر در نابینایان مطلق دیده شده است. در افراد با اختلال بینایی خفیف، نتایج متناقض بوده و حتی در برخی سرطانها افزایش خطر گزارش شده است.
خیر. همه افراد ملاتونین تولید میکنند، اما در نابینایان مطلق سطح ملاتونین شبانه سرکوب نمیشود. افراد بینا میتوانند با کم کردن نور مصنوعی شبانه از این مزیت بهرهمند شوند.
خیر. نابینایی درمان سرطان محسوب نمیشود. بلکه این پدیده سرنخ مهمی به دانشمندان داده که ملاتونین نقش حفاظتی دارد و میتواند الهامبخش راههای پیشگیری باشد.
بله. عواملی مانند تغذیه ناسالم، کمتحرکی و مصرف دخانیات میتوانند خطر سرطان را در نابینایان و بینایان افزایش دهند و اثر حفاظتی ملاتونین را کاهش دهند.
با خاموش کردن نورهای شدید شبانه، پرهیز از استفاده طولانیمدت از گوشی قبل از خواب، داشتن خواب منظم و مصرف برخی خوراکیهای سالم مانند گیلاس و گردو میتوان تولید ملاتونین را تقویت کرد.
منابع علمی
- Feychting, M., Osterlund, B., & Ahlbom, A. (1998). Reduced cancer incidence among the blind. Cancer Causes & Control, 9(4), 379–384.
- Verkasalo, P. K., Pukkala, E., Stevens, R. G., Ojamo, M., & Rudanko, S. L. (1999). Inverse association between breast cancer incidence and degree of visual impairment in Finland. British Journal of Cancer, 80(9), 1459–1460.
- Kliukiene, J., Tynes, T., & Andersen, A. (2001). Risk of breast cancer among Norwegian women with visual impairment. British Journal of Cancer, 84(3), 397–399.
- Hahn, R. A. (1991). Profound bilateral blindness and the incidence of breast cancer. Epidemiology, 2(3), 208–210.
